قبل از ارتودنسی این نکات را بدانید؛ انواع روش‌ها، مراحل و ماندگاری درمان

ارتودنسی (Orthodontics) یکی از شاخه‌های تخصصی دندانپزشکی است که به تشخیص، پیشگیری و درمان ناهنجاری‌های دندانی، فکی و روابط میان آن‌ها می‌پردازد.

برخلاف تصور رایج، ارتودنسی صرفاً برای مرتب کردن دندان‌ها و زیباتر شدن لبخند انجام نمی‌شود. هدف درمان ارتو می‌تواند شامل ایجاد اکلوژن مناسب، بهبود عملکرد جویدن و گفتار، اصلاح روابط فکی و دندانی، ایجاد شرایط بهتر برای سلامت دهان و دستیابی به ثبات طولانی‌مدت نتیجه درمان باشد.

درمان ارتودنسی با وارد کردن نیروهای کنترل‌شده به دندان‌ها و ایجاد تغییرات تدریجی در بافت‌های اطراف ریشه انجام می‌شود. انتخاب روش مناسب به سن، نوع ناهنجاری، سلامت پریودنتال، وضعیت رشد فک‌ها،  پیچیدگی حرکت مورد نیاز و همکاری بیمار بستگی دارد.

ارتودنسی چگونه باعث حرکت دندان می‌شود؟

حرکت ارتودنتیک دندان یک فرآیند کاملاً بیولوژیک است. هنگامی که نیروی کنترل‌شده‌ای به دندان وارد می‌شود، نیرو از طریق رباط پریودنتال (Periodontal Ligament) به بافت‌های اطراف منتقل می‌شود. در سمت فشار، بازسازی استخوان و فعالیت سلول‌های استخوان‌خوار یا استئوکلاست‌ها امکان حرکت دندان را فراهم می‌کند و در سمت کشش، تشکیل و بازسازی استخوان توسط سلول‌های استخوان‌ساز یا استئوبلاست‌ها اتفاق می‌افتد.

بنابراین حرکت دندان صرفاً «فشار دادن دندان» نیست؛ بلکه حاصل یک پاسخ پیچیده سلولی و بافتی است. به همین دلیل، اعمال نیروهای بیش از حد یا غیرکنترل‌شده می‌تواند خطر عوارضی مانند درد، آسیب بافتی و تحلیل ریشه را افزایش دهد.  

چرا دندان‌ها نامرتب می‌شوند؟

نامرتبی دندان‌ها یا Malocclusion می‌تواند منشأ متفاوتی داشته باشد. برخی عوامل مهم نامرتبی عبارت‌اند از:

* اندازه و شکل فک‌ها

 عوامل ژنتیکی

* اندازه دندان‌ها

* اختلاف اندازه دندان و قوس فکی

* رویش نابجای دندان‌ها

* از دست رفتن زودهنگام دندان‌های شیری

* برخی عادت‌های دهانی

* مشکلات رشد فکی

* دندان‌های نهفته

* برخی عوامل محیطی و عملکردی

در بسیاری از بیماران، ترکیبی از عوامل اسکلتی و دندانی در ایجاد ناهنجاری دندان ها نقش دارد.  

رعایت بهداشت دهان و دندان در دوران ارتودنسی اهمیت بیشتری دارد. برای آشنایی با روش صحیح مراقبت و اهمیت مسواک زدن، مقاله مسواک و تاریخچه آن را مطالعه کنید.

مهم‌ترین مشکلاتی که با ارتودنسی درمان می‌شوند:

۱. شلوغی دندان‌ها

Crowding زمانی ایجاد می‌شود که فضای موجود در قوس دندانی برای قرارگیری صحیح دندان‌ها کافی نباشد.

این حالت می‌تواند باعث چرخش، روی‌هم‌قرارگیری یا جابه‌جایی دندان‌ها شود.

شلوغی شدید ممکن است رعایت بهداشت را دشوارتر کند و دسترسی به برخی سطوح دندان را کاهش دهد.

۲. فاصله بین دندان‌ها

فاصله میان دندان‌ها یا Spacing می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. یکی از انواع شناخته‌شده آن دیاستم (Diastema) است که به‌خصوص در ناحیه بین دو دندان پیشین فک بالا دیده می‌شود. علت فاصله باید مشخص شود؛ زیرا ممکن است به اندازه دندان‌ها، فقدان دندان، موقعیت فرنوم، مشکلات فکی یا عوامل دیگر مربوط باشد.

۳. اورجت افزایش‌یافته

Overjet به فاصله افقی میان دندان‌های پیشین بالا و پایین گفته می‌شود. افزایش بیش از حد اورجت می‌تواند با موقعیت دندان‌ها ، رابطه فکی  یا هر دو مورد ارتباط داشته باشد. 

۴. اوربایت

Overbite به میزان پوشش عمودی دندان‌های پیشین بالا روی دندان‌های پیشین پایین اوربایت گفته می‌شود. وقتی این پوشش بیش از حد طبیعی باشد، اصطلاح Deep Bite یا اوربایت عمیق مطرح می‌شود.

۵. کراس‌بایت

در Crossbite رابطه عرضی طبیعی میان دندان‌های بالا و پایین مختل می‌شود. کراس‌بایت می‌تواند در ناحیه قدامی یا خلفی اتفاق بیفتد و منشأ دندانی یا اسکلتی داشته باشد. تشخیص علت آن برای انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.

۶. آندربایت

در Underbite دندان‌های پایین نسبت به دندان‌های بالا جلوتر قرار می‌گیرند. در برخی بیماران این وضعیت بیشتر منشأ دندانی دارد و در برخی دیگر با رشد و موقعیت استخوان فک پایین یا فک بالا ارتباط دارد. در موارد اسکلتی شدید، درمان ممکن است به ترکیبی از ارتودنسی و جراحی فک نیاز داشته باشد.

۷. ناهنجاری‌های فکی

برخی مشکلات ناشی از رابطه نامناسب استخوان‌های فک هستند.

این موارد ممکن است شامل:

* جلو بودن فک بالا
* عقب بودن فک بالا
* جلو بودن فک پایین
* عقب بودن فک پایین
* عدم هماهنگی عرضی فک‌ها
* عدم تناسب عمودی فک‌ها

          باشند.

در بیماران در سن رشد، ارتودنسی و درمان‌های ارتوپدیک فک می‌توانند در برخی شرایط بر رشد و رابطه فکی اثر بگذارند؛ اما در بزرگسالان با ناهنجاری‌های اسکلتی شدید، گاهی جراحی ارتوگناتیک مطرح می‌شود.

ارتودنسی با اصلاح نامرتبی دندان‌ها به بهبود عملکرد و ظاهر لبخند کمک می‌کند. اگر هدف شما اصلاح زیبایی دندان‌هاست، آشنایی با لمینت دندان و کاربردهای آن نیز می‌تواند مفید باشد.

انواع ارتودنس

1. ارتودنسی ثابت فلزی

در این روش براکت‌ها روی دندان‌ها قرار گرفته و با استفاده از سیم‌های ارتودنسی و اجزای مربوطه، نیروهای کنترل‌شده به دندان‌ها وارد می‌شود.

ارتودنسی ثابت در طیف وسیعی از ناهنجاری‌ها کاربرد دارد و امکان کنترل دقیق حرکات دندان را فراهم می‌کند.

2. ارتودنسی سرامیکی

در ارتودنسی سرامیکی، براکت‌ها از مواد همرنگ یا نزدیک به رنگ دندان ساخته می‌شوند. مزیت اصلی آن، ظاهر کمتر قابل مشاهده در مقایسه با براکت‌های فلزی است.

3.ارتودنسی لینگوال

در ارتودنسی لینگوال، براکت‌ها در سطح داخلی دندان‌ها قرار می‌گیرند. این روش از نظر ظاهری کمتر قابل مشاهده است، اما تکنیک اجرای آن پیچیده‌تر بوده و برای همه بیماران مناسب نیست.

4. الاینرهای شفاف

Clear Aligners مجموعه‌ای از پلاک‌های قابل برداشت و شفاف هستند که به‌صورت مرحله‌ای دندان‌ها را به موقعیت برنامه‌ریزی‌شده هدایت می‌کنند. در سال‌های اخیر استفاده از الاینرها افزایش یافته است و شواهد جدید نشان می‌دهد که این روش می‌تواند در بسیاری از ناهنجاری‌های انتخاب‌شده مؤثر باشد؛ با این حال، انتخاب میان الاینر و ارتودنسی ثابت باید بر اساس پیچیدگی کیس و نوع حرکات مورد نیاز انجام شود. (PubMed⁠ ) 

در برخی حرکات پیچیده، به‌ویژه کنترل دقیق تورک، چرخش یا درمان برخی موارد همراه با کشیدن دندان، ارتودنسی ثابت ممکن است کنترل بیشتری فراهم کند؛ شواهد مقایسه‌ای هنوز در حال تکامل است. (PubMed⁠ )

ارتودنسی دیمون چیست؟

ارتودنسی دیمون به سیستم‌هایی از براکت‌های Self-Ligating گفته می‌شود که در آن براکت دارای مکانیزم نگهدارنده سیم است و برای بستن سیم از لیگاچور الاستیکی معمول استفاده نمی‌شود. باید توجه داشت که «دیمون» نام یک سیستم یا برند تجاری است و نباید آن را به‌عنوان یک نوع کاملاً جدا از اصول ارتودنسی در نظر گرفت.

انتخاب سیستم براکت باید بر اساس نیاز درمانی و شرایط بیمار انجام شود، نه صرفاً نام تجاری سیستم.

مراحل درمان ارتودنسی

۰۱  معاینه و تشخیص

در نخستین مرحله، دندان‌ها، لثه، رابطه فکی و اکلوژن بررسی می‌شوند. ممکن است برای تشخیص از موارد زیر استفاده شود:

* معاینه بالینی
* عکس‌های داخل دهانی و خارج دهانی
* رادیوگرافی پانورامیک
* سفالومتری
* CBCT در موارد منتخب
* اسکن دیجیتال
* مدل‌های تشخیصی

۰۲  تحلیل سفالومتریک

در برخی بیماران، Cephalometric Analysis برای بررسی رابطه فک‌ها، دندان‌ها و بافت نرم استفاده می‌شود. اندازه‌گیری‌های سفالومتریک می‌توانند در تشخیص نوع ناهنجاری و برنامه‌ریزی درمان کمک‌کننده باشند.

۰۳ طراحی طرح درمان

پس از جمع‌آوری اطلاعات، متخصص ارتودنسی مشخص می‌کند:

* هدف درمان چیست؟
* آیا درمان فقط دندانی است یا اسکلتی نیز هست؟
* آیا کشیدن دندان لازم است؟
* کدام سیستم ارتودنسی مناسب‌تر است؟
* آیا درمان مرحله‌ای نیاز است؟
* آیا همکاری با متخصصان دیگر ضروری است؟

۰۴ آغاز درمان فعال

در این مرحله دستگاه ارتودنسی نصب می‌شود یا استفاده از الاینرها آغاز می‌گردد. حرکت دندان‌ها باید به‌صورت تدریجی و کنترل‌شده انجام شود.

۰۵ جلسات کنترل

در ارتودنسی ثابت، سیم‌ها و اجزای درمان در فواصل مشخص بررسی و تنظیم می‌شوند. در درمان با الاینر نیز پیشرفت درمان و میزان تطابق برنامه طراحی‌شده با حرکت واقعی دندان‌ها بررسی می‌شود.

۰۶ مرحله نهایی و تثبیت

پس از رسیدن دندان‌ها به موقعیت مطلوب، مرحله فعال درمان پایان می‌یابد. اما درمان ارتودنسی در این نقطه از نظر زیستی کاملاً تمام نشده است. مرحله Retention یا تثبیت برای کاهش احتمال برگشت دندان‌ها اهمیت اساسی دارد.

چرا دندان‌ها بعد از ارتودنسی ممکن است دوباره جابه‌جا شوند؟

دندان‌ها پس از پایان درمان تمایل طبیعی به تغییر موقعیت دارند. بازسازی بافت‌های اطراف ریشه، نیروهای عضلانی، رشد و تغییرات وابسته به سن و ویژگی‌های فردی می‌توانند در ثبات نتیجه مؤثر باشند. به همین دلیل استفاده از ریتینر بخش مهمی از درمان ارتودنسی است.

مطالعات مقایسه‌ای درباره میزان برگشت درمان با الاینر و دستگاه ثابت هنوز محدود و ناهمگون هستند و نمی‌توان یک روش را به‌طور قطعی از نظر ثبات بلندمدت بر دیگری برتر دانست. (PubMed⁠ )

ریتینر چیست؟

ریتینر وسیله‌ای است که پس از درمان فعال برای حفظ موقعیت دندان‌ها استفاده می‌شود. دو نوع اصلی آن عبارت‌اند از:

• ریتینر ثابت

سیم ظریفی است که معمولاً در سطح داخلی دندان‌های جلویی قرار می‌گیرد.

• ریتینر متحرک

پلاک قابل برداشت است که بیمار طبق دستور متخصص از آن استفاده می‌کند.

مدت و نحوه استفاده از ریتینر باید برای هر فرد تعیین شود؛ زیرا احتمال جابه‌جایی مجدد دندان‌ها می‌تواند حتی سال‌ها پس از درمان نیز وجود داشته باشد.

آیا ارتودنسی فقط برای زیبایی است؟

خیر.زیبایی یکی از نتایج مهم درمان است، اما ارتودنسی‌ دندان‌ها می‌تواند اهداف عملکردی و سلامت دهان نیز داشته باشد.

از جمله:

* اصلاح روابط دندانی
* بهبود اکلوژن

* اصلاح برخی مشکلات عملکردی

* تسهیل رعایت بهداشت در برخی بیماران

* ایجاد تماس‌های مناسب‌تر میان دندان‌ها

•     اصلاح نظم دندان‌ها